تمدن زیر خاکستر
خلیل حاتمی
در مجموعه مقالاتی سعی خواهیم کرد در چند بخش به یافتن سرنخهایی جدید از تاریخ ایران که در آذربایجان و به خصوص در منطقه میانه در زیر لایه هایی از خاک و خاکستر و لایه های ضخیم تری از غفلت، نا آگاهی و بیخبری ما قرار دارد پرده برداریم . این یافته ها بر پایه منابعی متشکل از یافته های قرن اخیر از تاریخ ماد و آشور که در حوضه آبریز دریاچه ارومیه و رود قزل اوزن در شمال غرب ایران و رودهای دجله و فرات در شمال عراق در تقابل بوده اند استوار گشته و مدافعان و منتقدانی دارد. تا چند ده سال قبل، از تاریخ ماد اسناد قابل توجهی در دست نبود و تنها منبع برای این دوره اشاره های جسته و گریخته هرودوت و سایر مورخان یونانی بود که با یافته های متون میخی جدید از شرح لشگرکشیهای آشوریان در شمال غرب ایران بنیان آنها متزلزل و غیر قابل اتکا گشت. از مهم ترین تحقیقات سالهای اخیر میتوان به تحقیق سترگ دانشمند روسی دیاکونوف اشاره نمود که مبتنی بر اسناد و یافته های مکتوب آشوری و بین النهرینی میباشد. سعی ما بر این خواهد بود که با استفاده از این اسناد نشان دهیم که تشکیل امپراطوری ماد در حوزه آبریز قزل اوزن و شهر میانه بوده است. این استباط ما بر پایه استدلالهای دیاکونوف و برخی دانشمندان دیگر و مضاف بر آن ارائه مستندات بسیار از طرف مولف برای اثبات این مدعا میباشد. برای اثبات نظر خود به تحلیل اکثر مسیر لشگر کشیهای آشوریان به اطراف دریاچه ارومیه و غرب و شمال غرب ایران خواهیم پرداخت و شواهدی متشکل از نامها و آثار باستانی ارائه خواهیم نمود که از لحاظ استدلال علمی قابل اتکا خواهد بود . در مسیر لشگرکشیهای آشوریان نامهایی همچون ماننا،قیزیل بوندا،آرازیاش،آنداری,کاپلانتی،نشا، ذکیرتو،ماد،سیرداکا،باروا(تل بار)،کیندائو،قلعه پانزوش،پارسوا،تائورلی،تارماکیس،الخوی،آرازبیا معادل نامهای میانا(میانه)،قیزیل اوزن، روستای آراز، روستای آنداری، قافلانتی، روستای نشق(نشا)،روستای ذکیر،روستای ماد آباد زنجان،کوه سیراداش در بزقوش،منطقه باروانان،روستای کندوان،روستای پاوریش،روستای پرسوخلو،روستای تائوزلی،تبریز،خوی،آرازباران(ارسباران) میباشند . در بین اسامی فوق چند نام بسیار مهم و نام آشنا در تاریخ ایران وجود دارد از این اسامی ماننا(میانا؟) در سال 800 قبل از میلاد حکومتی قوی در آذربایجان بود که امپراطوری ماد بر جغرافیا و پتانسیل سیاسی آن بنا شد و دیگری بارا (Bara) ( باروانان فعلی) میباشد که در متون آشوری بنام بیت باروا و تل بار(بیت پسوند مکان آشوری) ،در متون اورارتویی بارواتا(تا پسوند مکان اورارتویی)، در متون اوستایی بنام بارا ذکر شده است. در متون پهلوی دوره اشکانی بارا نام مرکز ماد آتروپاتن شهری در جنوب آذربایجان بنام فرااسپه یا ورا (ورا حالت اولیه واژه بارا قبل از تغییر و (V) به ب(B) میباشد) بوده است، در متون تاریخی قرن سوم هجری دوره اسلامی طبق نوشته استخری در کتاب ممالک المسالک بروانان از شهرهای مهم آذربایجان یاد شده است. مسعودی دیگرمورخ اسلامی از شهر شیز و آتشکده آذرگشسب در بین زنجان و مراغه یاد کرده و میگوید که آتشکده آذرگشسب بالای تپه ای بوده و بر بالای تپه استخری قرار داشته که هم از لحاظ جغرافیایی و هم از لحاظ معماری دقیقا منطبق بر آثار به جای مانده شهر عظیم باروانان و تپه باستانی باروانان میباشد و مولف، آثار شهر مذکور و استخر بالای تپه با خط انتقال لوله سفالی آب استخر از روستای دستجرد تا بالای تپه باروانان را شناسایی و مطابق با شهر شیز و آتشکده آذرگشسب که اولین آتشکده ایران بوده دانسته است. مورخ دیگری شهر شیز را بین اردبیل و مراغه دانسته است که دقیقا منبطق بر موقعیت جغرافیایی شهر باستانی باروانان میباشد. چنانچه محتوای بحث ما برای درک اهمیت تاریخی و باستانی منطقه کافی باشد برای اثبات ادعاهای خود به تفصیل بحث خود را طی مقالاتی در این نشریه به علاقمندان ارائه خواهیم نمود. در آغاز ،بحث را از جنبه جغرافیایی منطقه آغاز می کنیم. کره جغرافیایی طبق تقسیم بندی بشر از شروع تاریخ به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم شده است. این دو قسمت در کشور ایران به هم می رسند و فلات ایران در نقطه ثقل ارتباطات و انتقالات شرق و غرب قرار دارد. امتداد دریای خزر از روسیه تا دیواره نفوذ ناپذیر البرز در شمال و خلیج فارس و اقیانوس هند در جنوب ،شرایطی پدید آورده است که به اجبار تمام راههای ارتباطی شرق و غرب از ایران عبور میکند. شرایط جغرافیایی ایران نیز به گونه ای است که تمام راههای ارتباطی به آذربایجان ختم میشود. در شمال ایران یک رشته کوه از خراسان تا آذربایجان امتداد یافته و دیواره نفوذ ناپذیری را به وجود می آورد. در شرق ایران رشته کوهی از خوزستان تا شمال امتداد یافته و در آذربایجان به رشته کوه دیگری گره میخورد. این دو رشته کوه همچون دالانی همه راههای ارتباطی را به سوی آذربایجان هدایت می کنند. در آذربایجان در نزدیکی گردنه نیر از سلسله جبال البرز رشته کوه دیگری بنام بزقوش(بز قوش یا بزگشن در زبان ایرانی باستان به معنی بز نر) جدا شده و به سوی مرکز آذربایجان هدایت میشود. در روبروی این رشته کوه و در نزدیکی شهر بیجار در شمال همدان کوههای دیگری به سمت آذربایجان هدایت شده و به کوههای قافلانکوه می پیوندد و در سمت شرقی دشت میانه به سوی کوه سهند و شرق دریاچه ارومیه هدایت میگردد. این دو رشته کوه بعد از گذر از دشت میانه در نزدیکی منطقه باروانان یک دالان طبیعی به پهنای حدود 12 کیلومتر بوجود می آورد که از پهنای فوق حدود 6 کیلومتر آن مناسب تردد میباشد. در وسط این دالان آثار و شواهد شهر باستانی عظیمی به وسعت دو هزار هکتار وجود دارد که نام آن بروانان یا باروانان میباشد و هرم باستانی باروانان در وسط این گذرگاه قرار دارد. قبل از اینکه دولت به مدد تکنولوژی و ماشین آلات راهسازی جاده ارتباطی تهران تبریز را در دره شهر چایی احداث نماید راه ارتباطی شرق و غرب ایران که منطبق بر جاده ابریشم بود از این منطقه عبور مینمود و بسیاری از جهانگردان که از این جاده عبور نموده اند در خاطرات خود از باروانان و سوما یا نموده اند. کلنل استوارت انگلیسی به سال 1836 میلادی در خاطرات خود می نویسد: بجای ادامه راه به سوی ترکمانچای به روستای سوما رفتیم که اسعد افندی سفیر عثمانی به مدت شش ماه در یکی از باغات سوما چادر زده بود تا در هوای مطلوب آن مداوا شود. لرد کرزن در کتاب معروف ایران و قضیه ایران در قسمت مربوط به میانه از حشره زهر آگین و کشنده به نام مله یاد کرده و می گوید که در ایران در رابطه با مله میانه بیش از بعضی از پادشاهان این کشور گفت و گو شده و مطلب نوشته شده است و در مورد آن افسانه ای بیان میکند که پروفسور براون نیز از آن یاد نموده است. داستان مزبور چنین روایت شده : « زمانی یکی از اهالی سوما به ده مجاور که هشترود نام داشته،سفر کرد و با اهالی آن ده نزاع کرد و به دست آنها به قتل رسید. از جسد مرد مقتول در سوما حشره مله شروع به رشد و نمو کرد. هر موقع که یکی از اهالی هشترود وارد سوما میشد آتش کینه دیرینه، در خون این حشرات مشتعل شده و با گزیدن نوادگان قاتلان اجداد خود انتقام خویش را میگیرند. نیش آنها برای دیگران گرچه دردناک است ولی بی آزار میباشد». این موضوع که چرا روستای سوما سپر بلای سایر دهات ایران شده است معلوم نیست. ناصرالدین شاه نیز هنگام عبور خود از منطقه باروانان از سوما یاد کرده و چند روزی در آنجا اتراق می نماید. ما در مقاله بعدی مسیر لشگر کشیهای آشوریان را مورد تحلیل قرار داده و با ردگیری آنها مناطق تاریخی میانه را شناسایی خواهیم نمود.
ادامه دارد...
