قسمت اول کاروانسرای جمال آباد (دروازه کاغذکنان)
میکائیل رسولزاده
اگراز20 كيلومتري جنوب ميانه ازجاده ترانزيت واردبخش كاغذكنان شويم ، اولين روستائي كه خواهيم ديد ، روستاي جمال آباد مي باشد. بنايكاروانسرايتاريخي دركنارروستايميانه واقعدر35كيلومتريجنوب شرقي شهر ميانه قرار دارد.جهانگردان از اين كاروانسرا بعنوان مهمترين كاروانسراي بين زنجان وتبريز نامبردهاند. این بنا از زیباترین و بزرگترین کاروانسراهای آذربایجان می باشد که دارای حیاط مرکزی با چهار ایوان است،سردر بنا دو طبقه بوده و چهار برج مدور در چهار طرف پلان آن وجود دارد.
تاريخ بناي اين اثر بخاطر مرمت و بازسازي آن توسط شاه عباس ، به زمان صفويه يعني قرن11 هجري نسبت داده مي شود اما اين كاروانسرا قبل از آن بصورت چاپارخانه در قرن هشتم هجري قمري از كاربرد زيادي برخوردار بوده است. نوشته هاي جهانگردان اين گفته را تأييد مي كند.
شواليه شاردن نويسنده و جهانگرد معروف ، تاريخ بناي اين كاروانسرا را 733 قمري و بدست غياث الدين محمد ـ وزير سلطان ابوسعيد مغول ـ مي داند. (نایبی،1384)
همچنين در سال 1112 قمري جملي كارِري در نوشتههاي خود از وجود برجهاي هفتگانه و زيباي اين بنا خبر داده است. که در حال حاضر برجهاي چهارگانه و زيباي اين بنا هنوز هم فاخر و استوار است. كاروانسراي جمال آباد به شماره 6152 - 07/07/ 1381 ثبت شده است.
اين كاروانسرا در زميني به مساحت 50 در60 متر مربعي بنا شده است. دارای یک حیاط بزرگ و تالاری به هم پیوسته و ممتد است که استراحت گاهی راحت و گرم با بخاری های دیواری و مال بندههایی به منظور اطمینان خاطراز امنیت مرکب های رهوار و زیبای کاروانیان بوده است.
باز سازی و مرمت اثر مورد توجه بوده و با هزینه ای بالغ بر پانصد میلیون که انجام گرفته و دویست میلیون از اعتبارات سال 1390که به مجموعه فاخر اختصاص یافته است واقدامات در خوری از جمله دسته بندی مصالح در داخل حیاط و محوطه،آوار برداری از داخل حیاط در محوطه داخلی کاروانسرا و حمل آن ها به بیرون از کارگاه،تمیز کاری و اماده سازی کفسازی قبلی، آوار برداری از شترخان جبهه غربی ، دیوارچینی و نماسازی در فضای داخلی پیرامون حیاط کاروانسرا، تعویض آجرهای پوسیده و فرسوده و مرمت و بازسازی آنها در جبهه های جنوب شرقی و غربی ، مرمت و دوخت و دوز ترک ها در فضاهای داخلی از جمله سقف اتاقک جبهه غربی ورودی اصلی، دیوار جبهه غربی ورودی اصلی (ایوان جنوبی) و ترک دیوار جبهه جنوبی ورودی شترخان جبهه شمال غربی حیاط، مرمت اجاق ها (شومینه ها) در فضاهای داخلی شترخان شمال غربی، مرمت و بازسازی حجره (صفه) داخلی جبهه شرقی ورودی اصلی و نیز ورودی شترخان جبهه جنوب شرقی،حذف و اصلاح مرمت های اشتباه صورت گرفته در نمای بیرونی اصلی (جنوبی) کاروانسرا، تعویض آجرهای پوسیده و شکسته در نمای اصلی با آجرهای سالم و جدید،مرمت و بازسازی طاق نماهای جبهه غربی بیرونی بنا، هره چینی روی طاق نماهای مرمت شده در جبهه جنوب غربی، هره چینی در روی دیوار ها و برج های جبهه شمال غربی، مرمت دیوار تخریب شده در جبهه شمالی اثر انتهای شترخان شمال غربی به طرف خانه آقای نصرت بختیاری ، رمت سقف برج شمال غربی اثر، تعبیه و جاگذاری ناودان ها در جبهه شمال غربی اثر، مرمت و دوخت و دوز ترک های موجود در فضاهای داخلی کاروانسرا،آواربرداری از جبهه جنوب شرقی جهت پی ریزی و پی بندی بخش های تخریب شده انجام یافته است.
می توان گفت اقدامات مذکور در مجموع بیش از 20 عملیات مرمت و ترمیم می باشد . که هزینه پانصد میلیون آن هم تا سال 1386 واقعا رقم قابل توجهی است که می توانستند استفاده بهتری نمایند . ولی هم اکنون کاروانسرا شکل آبرومندی پیدا کرده است.(هرچند اجحافاتی چون عدم استاندارد بودن برخی مصالح،کم کاری وعدم کار کارشناسی در ظریف کاری های بازسازی وتخریب های اخیر به منظور سو استفاده که نمونه وحشتناک کتیبه های گرانقدر بالای دروازه ورودی است که در زمستان گذشته اتفاق افتاده است و ... )
با اختصاص دویست میلیون در سال 1390می توان این کاروانسرا را به جذابیت تاریخی خود برگرداند که این منوط به نظارت و دلسوزی مسئولان امر است.
شیوه های عملی بهره برداری از کاروانسرای جمال آباد(دروازه کاغذکنان) موضوعی که با رایزنی کارشناسان و متخصصان امر راهکار های جالب توجهی تالیف گردیده که در شماره های آتی به خواهیم پرداخت.
